Dom. Jacques Marie GUILMARD, Dòng Biển-Ðức

“ÔNG CỐ” GIÁM MỤC CÙI,

ĐỨC CHA JEAN CASSAIGNE

(Trích trong EPHATA,

từ Trang Liên Lạc Cựu Chủng Sinh Chủng Viện Thừa Sai Kontum)

1. TUỔI THƠ

Ngày 30 tháng 1 năm 1895, tại tỉnh Grenade trên sông Adour vùng Landes (Pháp) sinh ra một cậu bé tên là JEAN CASSAIGNE. Chúng ta đang ở xứ Gascogne, xứ sở của Ba Chàng Ngự Lâm, xứ sở của lòng quảng đại và sự vui tươi. Ở đó có rất nhiều nhà Thừa Sai. Tình yêu Chúa Kitô thúc đẩy họ đem Tin Mừng đến tận cùng thế giới : họ vừa hạnh phúc nhìn thấy thêm một cháu trai mới và hãnh diện về Đức Tin của mình, đến độ muốn đem chia sẽ cho tất cả mọi người.

Jean là con một của ông Joseph Cassaigne, một thương gia buôn bán rượu nho, và của một bà mẹ xinh đẹp tên là Nelly. Song thân Cậu yêu thương Cậu rất mực. Bà của Cậu, vốn là mẹ đỡ đầu của Cậu, cũng hết sức âu yếm Cậu, mặc dù Bà nhận thấy cậu bé thật tinh nghịch.

“Tôi làm những gì tôi muốn về Jean, song nó thật không chịu đựng nỗi”, Bà của cậu đã nói như thế. Và cậu bé trả lời : “Bà ngiêm khắc đấy, nhưng cháu làm những gì cháu thích”.

Với óc tưởng tượng – thứ mà Jean có rất nhiều – con suối của làng có thể trở thành sông Hudson hoặc sông Mississipi và được cậu dùng cho các cuộc thám hiểm người da đỏ. Cậu và các bạn nhỏ của Cậu khi thì làm người da đỏ Hurons, lúc lại thành dân da đỏ Iroquois. Một ngày nọ, Mắt-Chim-Ưng – chính là Jean – nằm cho trôi trên sông Mississipi, trong người vẫn mặc quần áo, như một tử thi, để tránh bị cầm tù bởi kẻ địch. Cư dân Grenade, khi nhìn cảnh tượng này, không tưởng tượng được đó là chuyện về người Da Đỏ. Họ hoảng hốt chạy tới vớt cậu bé lên, trong khi cậu ta dẫy dụa và trách cứ người lớn là chẳng hiểu gì hết : “Đó chỉ là trò chơi thôi mà !”. Trò chơi, có thể lắm, nhưng dù vậy, cậu bé đã bị bố Cậu cho một trận đòn nhớ đời.

Jean đạo đức và ngay thẳng, linh lợi và vui tươi như một sinh vật hạnh phúc vì được sống.

2. NẢY SINH ƠN GỌI LINH MỤC VÀ THỪA SAI

Jean thích những sách về phiêu lưu mạo hiểm. Cậu đọc những sách về người da Đỏ ở Mỹ Châu. Cậu cũng đọc ngấu nghiến các chuyện kể về các Vị Thừa Sai, sau khi khám phá trong một nhà kho mà Cậu hay tới ẩn nấp, những cuốn sách làm Cậu say mê. Trong một cái hòm, có bộ sưu tập những Biên Niên Sử Về Truyền Bá Đức Tin, kể lại cuộc đời những nhà truyền giáo đã sang Châu Phi, Châu Á và cả Bắc Cực rao giảng Tin Mừng cho các dân. Cậu đọc ngấu nghiến những chuyện kể về Cha Alexandre de Rhodes (Đắc Lộ), một Linh Mục Dòng Tên người Pháp đã sang Viễn Đông, trong một miền mà ngày nay gọi là Việt Nam. Đó là một vùng xa xăm, nhưng từ năm 1906, Jean có những tấm bưu thiếp đến từ đó. Cậu mê mẫn nhìn nét chữ Tàu kỳ bí in ở trên bưu thiếp. Những tấm bưu thiếp này là cả một gia tài đối với Cậu. Năm ấy Cậu lên 11.

“Và nếu chính mình trở thành Thừa Sai thì sao nhỉ ?” Cậu tự nhủ như thế. Yù tưởng ấy cứ quay lại thường xuyên trong đầu của Cậu. Mẹ cậu đã dạy Cậu những kinh đầu tiên. Được ở trong ban ca đoàn, Jean thích giúp lễ. Những khi ấy, Jean rất nghiêm trang. Làm cho người khác nhận biết Chúa Giê-su, dạy các dụ ngôn và đi tận cùng thế giới : ý tưởng này cứ lẫn vẫn trong Cậu. “Mẹ mình sẽ nghĩ thế nào ?”

Năm 1907, Jean được rước lễ vỡ lòng. Đó là dịp để Cậu hỏi mẹ. Một chút trước khi nghi lễ bắt đầu, Cậu cho mẹ biết ước ao của Cậu được làm Linh Mục và Thừa Sai. Mẹ cậu bắt đầu khóc. “Tại sao mẹ lại khóc, hả mẹ ? Nên Linh Mục và Thừa Sai, là một Ơn Gọi tuyệt vời đấy chứ !”. Thật sự, Bà Nelly Cassaigne không khóc vì ân hận, mà khóc vì hạnh phúc khi biết con bà được Chúa gọi. Jean cảm thấy mẹ thấu hiểu Cậu và được mẹ nâng đỡ vô bờ. Nhưng bà cũng báo cho cậu biết là cha cậu sẽ chẳng muốn cho Cậu một tương lai như vậy, đứa con một mà ông ấy yêu thương, nhưng lại muốn làm kẻ thừa kế của ông.

Bà Nelly Cassaigne bị bệnh lao phổi nặng. Jean rất đau khổ về điều ấy. Khi Cậu rước lễ vỡ lòng, mẹ Cậu đã không thể có mặt tham dự. Các tuần lễ kế tiếp thật buồn bã. Thỉnh thoảng Bà nội lại đưa Cậu xa khỏi căn phòng Mẹ cậu nằm. Bà cố gắng an ủi Cậu. Nhưng Nelly Cassaigne đã từ trần ngày 18 tháng 8 năm 1907.

Jean sẽ luôn gắn bó với người mẹ và Cậu cầu xin Đức Trinh Nữ Ma-ri-a hằng ngày với chuỗi hạt mà mẹ Cậu để lại. Lòng tôn sùng của Jean đối với Đức Ma-ri-a luôn trung kiên và sâu thẳm.

3. HỌC VIỆC BUÔN BÁN RƯỢU

Vào năm học 1907, Jean được gửi đến Saint-Sébastien ở Tây-ban-nha, trong một trường trung học kỹ thuật do các Sư Huynh La-san điều hành. Cậu phải học nghề của bố. Cậu sẽ là nhà buôn rượu, ít ra là cha cậu nghĩ như thế. Các học sinh trong trường hầu hết là người Pháp. Nhưng đạo luật chống Ki-tô-giáo của năm 1901 đã buộc các tusĩ biệt xứ khỏi nước Pháp và định cư bên kia biên giới. Cậu bé hài lòng về chổ ăn học, nhưng cậu thiếu vắng mẹ ; sự xa cách bố dần dà biến chuỗi ngày này thành một thời gian thử thách và càng hơn nữa khi đầu óc tính tóan mà một thương gia tương lai phải học, lại không phải là thế mạnh của cậu. Điều làm Jean đau khổ nhất, là không được chuẩn bị bản thân cho tương lai Linh Mục và nhà Thừa Sai của cậu. Tất nhiên, Jean biết cười và làm cho kẻ khác cười vui. Về điểm này thì cậu chẳng hề thay đổi.

Trong suốt giờ học một ngày Chúa Nhật năm 1908, các học sinh nội trú tỏ ra khá kích động sau một cuộc đi dạo chơi. Sư Huynh Zéphyrin canh chừng chúng. Về phần Jean Cassaigne, như mọi tuần, khoe với anh bạn hàng xóm tấm bưu thiếp xứ Bắc Kỳ nổi tiếng của cậu, chẳng mấy chốc mà tấm bưu thiếp chuyển từ hộc bàn này sang hộc bàn khác kèm theo những tiếng thì thầm nhỏ. Vị Sư-huynh đã nhìn thấy hết, liền can thiệp : “Đưa cho Sư Huynh tấm bưu thiệp. Sư Huynh tịch thu nó”.

Các học trò lại tiếp tục học, nhưng Jean thì không tài nào học được nữa. Cậu nghĩ về tấm bưu thiếp. Cuối giờ học, cậu đi tìm gặp vị Sư Huynh để đòi lại, không có vẻ giữ lịch sự lắm. “Trả lại cho trò ư ? Nhưng điểm hạnh kiểm của trò rất xấu, vị Sư Huynh trả lời, và tấm tiếp này có gì đặc biệt nào ?” – “Nhưng thưa Sư Huynh, nó đến từ Bắc Kỳ. Điều đó quan trọng với con”. – “Tại sao ?” – “Vì con sẽ làm Thừa Sai và một ngày kia con sẽ đi sang xứ Bắc Kỳ”.

Sư Huynh Zéphyrin bị ấn tượng bởi giọng nói chân thành của cậu, đã trả tấm bưu thiếp lại cho cậu và cho cậu học trò chuồn đi, hân hoan vì đã lấy lại được tài sản.

Nhưng dù vậy Jean vẫn càng ngày càng hiếu động và lơ đãng. Vị Sư Huynh đã nhìn thấy rõ dưới bề ngòai hời hợt của cậu bé, một con tim ngay thẳng và sâu xa và cố gắng bảo vệ cho cậu, nhưng năm kế đó, Sư Huynh giám đốc nhận thấy cậu rất ít tiến bộ , đã không đồng ý nhận cậu lại. Jean và Bố phải quay về, từ Saint-Sébastien đến Grenade, không ai trao đổi lời nào, trong sự im lặng nặng nề. Bố cậu không hài lòng. Ông thương cậu con trai và cậu cũng yêu bố, nhưng ông vẫn chưa chấp nhận ơn gọi của cậu. Phải chia cách với đưa con trai là cả một hy sinh quá to lớn đối với ông. Ông sẽ hy sinh, nhưng còn phải cho ông thời gian.

Và như thế, Jean Cassaigne bắt đầu học việc buôn bán rượu bên cạnh bố. Cậu duy trì thói quen đi xe đạp và trong các cuộc đua, cậu thường về nhất. Cậu dần đi vào cuộc sống trưởng thành. Đó là một chàng trai nhảy tuyệt vời đưa tay mời Angèle hoặc Ferdinande với nụ cười mê ly nhất. Cha cậu tặng cho Cậu một khẩu súng, hy vọng rằng thú đi săn sẽ xóa tan ý tưởng điên rồ muốn đi đến tận cùng thế giới kia. Dù vậy ông bất chợt thấy chàng trai trẻ đang lần chuỗi hạt trong góc hầm rượu. Joseph bị đánh động bởi vẻ trang nghiêm ấy, nhưng ông giả vờ như không thấy gì.

Jean thấy thời gian trôi qua chậm chạp. Bán rượu, không, việc này chẳng phải là công việc của cậu ! Sự kém hứng thú về nghề buôn bán đã khiến cậu phạm nhiều vụng về lóng ngóng. Bố cậu mất kiên nhẫn. Ông cảm thấy ông không thể ngăn đứa con trai vuột khỏi mình.

Một hôm, Jean đã phạm một điều vụng về nghiêm trọng hơn. Số là khi cậu phải đánh sang tỉnh bên cạnh, Mont-de-Marsan, một cỗ xe ngựa chở một thùng rượu lớn, loại Saint-Emilion, thì con ngựa trượt chân. Chiếc xe đổ nhào. Jean nhảy mau xuống và tìm cách gỡ con ngựa đang nằm kẹt giữa hai càng xe, nhưng thùng rượu lớn đã bị bật nắp do chấn động mạnh và loại rượu qúy chảy tràn cả mặt đường. Ông bố giận cành hông : “Cỡ như mày chỉ làm được ông một cha xứ mà thôi !”. Joseph Cassaigne đành để cậu con trai theo tiếng gọi của Chúa. Phản ứng này chẳng qua chỉ là cách để ông khỏi mất thể diện. Ông thất bại, nhưng lại không muốn thú nhận điều ấy công khai, bởi như thế tức là nói Jean không có khả năng trở thành nhà buôn rượu. Về phần người bố, sự đau buồn vì chia ly với cậu con trai sẽ còn kéo dài rất lâu.

4. NGƯỜI CHỦNG SINH THẾ CHIẾN THỨ NHẤT

Tất nhiên là Jean không trở thành Thừa Sai ngay. Cậu phải học bù lại tiếng latinh, thần học, v.v... Cậu muốn gia nhập Hội Thừa Sai Paris mà Cậu thuộc lòng địa chỉ từ lâu : 128, Phố Du Bac, Paris 7è.

Một trường tông đồ đón nhận Cậu năm 1913 học một năm chăm chỉ và bình yên. Ngôi trường nằm ở Saint-Lô, vùng Normandie. Jean vui sướng vì đã tìm được con đường của mình. Mùa Đông đến, khi trời đổ ưa và trở gió, Jean thấy nhớ cái nắng ấm vùng Grenade. Cậu tự phân công mình làm “người sưởi ấm” cho phòng học. Mọi người có thể yên trí : lửa không bao giờ tắt trong bếp lò.

Nhưng năm học sau mau chóng bị gián đọan. Chiến tranh chống nước Đức nổ ra ngày 2 tháng 8 năm 1914. Tất cả nhân dân Pháp – người trẻ và người không còn trẻ – đều vùng đứng lên trong một “liên minh thánh” chống lại kẻ thù xâm lăng. Đó là khởi đầu của Thế Chiến Thứ Nhất sẽ kéo dài 4 năm, từ 1914 – 1918. Jean gia nhập quân đội dù chưa đủ tuổi, tình nguyện chiến đấu cho đến hết chiến tranh. Cậu sẽ ở quân ngũ 5 năm. Nhờ đó cậu biết đời sống trong các chiến hào lạnh lẽo và ẩm ướt, đào sâu trong lòng đất, ở đó người lính gắng để tránh thoát đạn pháo của quân Đức. Các cuộc chiến đấu thật gian nan, chết người và vô ích : chiến tranh tiếp diễn.

Vị bác sĩ giải phẫu quân y cần một y tá. Jean tình cờ có mặt ở đó và ông được thâu nhận. Trong nhiệm vụ này, cậu chứng kiến những đau thương tận cùng, vì các binh sĩ thỉnh thoảng bị thương rất nặng. Jean học được sự can trường thể chất và chín mùi cái nhìn Ki-tô Giáo về sự sống và sự chết. Cậu thấy các binh sĩ quảng đại hiến sự sống mình cho tổ quốc ; các ki-tô hữu phải quảng đại dâng sự sống cho con người và cho Thiên Chúa. Tất cả điều ấy có một ý nghĩa, vì mục đích con người sống trên trái đất chính là đời sống vĩnh cữu trên trời. Chịu đau khổ chính là dịp hy sinh để dâng cho Chúa. Nếu ta dâng đau đớn cho Chúa, thì đau đớn không ngăn cản ta được hạnh phúc, trái lại là đằng khác.

Một thương binh bị cụt một chân và Jean Cassaigne cầu nguyện thế này : “Lạy Chúa, nếu Chúa muốn, xin hãy cất mạng sống con, con dâng mạng sống con cho Chúa. Nhưng nếu con sống sót, xin Chúa giữ cho con đôi chân để con có thể trở thành nhà Thừa Sai”. Từ năm 1916, Jean làm công tác người đạp xe của bộ chỉ huy, với nhiệm vụ mang các chỉ thị vượt qua các chiến tuyến. Cậu sử dụng và làm hư cả thảy 11 chiếc xe đạp cho công tác này. Đó là một công tác đòi hỏi sự tháo vát và lì lợm. Cậu phải vượt qua giữa các lằn đạn quân thù, trong một vùng bị chiến tranh tàn phá.

Sau cùng, nước Pháp đã chiến thắng và ngày 11 tháng 11 năm 1918, Hiệp Ước được ký kết. Jean Cassaigne thấy mình được gắn huy chương chiến tranh : Anh Dũng Bội Tinh. Nhưng chàng còn phải chờ cho đến tháng 9 năm 1919 mới được trở về nhà ở Grenade. Khi sắp ra đi, chàng đi xe đạp gửi trả chiếc cuối cùng của chàng : nó còn sử dụng được. Đó là chiếc thứ 12 !

Qua cuộc thử thách lớn lao này, Jean Cassaigne đã đạt đến sự trưởng thành nhân cách toàn vẹn. Chàng sẽ cống hiến hết mình khi đến dâng mình làm Thừa Sai. Nhưng trước khi lên đường, chàng trai phải lấy chỗ của mình ở Saint-Lo để nhập học năm 1919. Những học sinh vùng Landes và Basques đông ; giờ chơi, họ lập thành một nhóm chơi banh ném hằng ngày không biết mệt mỏi.

Sau đó, chàng trai đến ở Chủng Viện Hội Thừa Sai Paris để tiếp tục học thần học. Chàng dậy sớm : 5 giờ sáng ! Dưới chân cầu thang, chàng dừng lại một lát trước tượng Thánh Théophane Vénard. Chàng xin Chúa : “Lạy Chúa, xin hãy làm cho con xứng đáng dõi bước theo thánh nhân”. Chàng thường giúp lễ cho một Linh Mục về từ Trung Quốc hoặc Nhật Bản. Chàng Chủng Sinh là trung tâm của một sinh hoạt truyền giáo đều đặn và mỗi ngày đều nhận được những lá thư đến từ Châu Á, được viết bằng tiếng Hoa, tiếng Nhật, tiếng Triều Tiên, tiếng Cam-bốt, tiếng Thái...

Cuối cùng, thứ bảy ngày 19 tháng 12 năm 1925, Jean Cassaigne thụ phong Linh Mục trong Nhà Nguyện Chủng Viện Hội Thừa Sai Paris. Chàng trở thành “Cha Cassaigne”. Ông Joseph Cassaigne có mặt trong ngày lễ và hãnh diện về cậu con trai của mình. Thứ tư ngày 6 tháng 4 tiếp đó, nghi lễ đưa tiễn chính thức diễn ra. Người ta gióng quả chuông đã được đưa từ Trung Hoa về vào thế kỷ 18. Trong Nhà Nguyện, ca đoàn xướng lên bản hát do Charles Gounod sáng tác. Mười vị Thừa Sai sắp ra đi, sắp hàng ngay Bàn Thờ. Cha Bề Trên, các giáo sư, các chủng sinh, thân nhân đi qua trước họ, quỳ gối và hôn chân những kẻ sắp đăng trình rao giảng Phúc Âm.

Tân Linh Mục được phái đến Sài-gòn ở Nam Kỳ, phía Nam của nước Việt Nam hiện tại. Cha Jean Cassaigne đã thực hiện ước mơ thời tho ấu : trở thành Linh Mục và Thừa Sai. Thiên Chúa đã đặt trong tim Ngài ơn gọi phụng sự Chúa và giúp đỡ mọi người. Những giai đọan thật khác biệt của thời tuổi trẻ bổng nên một trật tự trong việc hiệp nhất lại thành On Gọi Thừa Sai của Cha. Với Cha, hiển nhiên là bàn tay Chúa hành động trên từng giây phút cuộc đời Cha. Mỗi người, dù nam hay nữ, phải tìm cách để nhận ra hành động của Chúa trong tất cả mọi biến cố cuộc đời mình.

NHỮNG BƯỚC ÐẦU TRUYỀN GIÁO

5. SỨ VỤ THỪA SAI TẠI NAM KỲ

Cha Cassaigne được giao nhiệm vụ gì và ngày 5 tháng 5 năm 1926, Ngài đến nơi nào ?

Việt Nam (lúc ấy người ta chưa dùng tên này) nằm ở Đông Nam Châu Á. Phía Bắc là Trung-Hoa ; phía đông và phía nam là biển ; ở phía tây, là Lào và Cao-Miên. Miền Bắc Việt Nam gọi là Bắc Kỳ (Tonkin, chính là vùng ngày trước Jean nhận được bưu thiếp gửi về) ; miền Trung là xứ An Nam ; phía Nam gọi là Nam Kỳ (Cochinchine) với thủ đô là Sài-gòn. Lào, Cao-Miên và 3 Miền của Việt Nam thành lập Đông-Dương Pháp, với danh nghĩa là thuộc địa và đất bảo hộ. Người Pháp thường dùng chữ người An Nam (Annamites) để chỉ về dân Việt Nam.

Người An Nam chỉ cư ngụ ở các vùng thấp trũng ven các con sông và bờ biển. Họ tránh những vùng núi nhung nhúc muỗi mòng truyền bệnh sốt rét. các Linh Mục Dòng Tên đã đem Ki-tô-giáo đến cùng Đông-Nam-Á ngay đầu thế kỷ thứ 17. Các Linh Mục Hội Thừa Sai Paris và các Cha Dòng Đa-minh người Tây Ban Nha kế tục họ. Giáo hội địa phương từ lâu đã chịu nhiều cuộc bắt bớ tệ hại. Năm 1926, các vị Thừa Sai, nhất là các Cha thuộc Hội Thừa Sai Paris, rất đông. Các Vị cộng tác với hàng Giáo Sĩ An Nam dồi dào ơn gọi. Ngừơi Công Giáo ở trong các làng mạc và trung tâm rất sống động, chiếm khoảng 10% dân số.

Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới, nóng, rất nóng. Dân chúng che ánh nắng mặt trời cháy bỏng bằng cách đội lên đầu một loại nón. Khi đến mùa mưa, những cơn giông lắm khi trút xuống như thác đổ. Vì vậy mà có nước ở khắp mọi nơi. Trên các con kênh nối các nhánh của sông Mekong, giao thông rất nhộn nhịp : thuyền buồm, tàu hơi nước, ghe có mui, thuyền độc mộc. Cây cối phong phú không giống chút nào với vùng Landes : những cây tre khổng lồ và những cây lá buông thật cao, những cây chuối với lá rộng bản và những cây mít trĩu nặng trái to lớn. Rất nhiều loại cây cối mà Cha Casaigne chưa hề biết. Thảm thực vật cũng rất đa dạng. Ngoài các thành phố, thì nhà cửa được lợp bằng lá ; tre thì dùng làm hàng rào. Có người Pháp nào mà chẳng ngán sợ khi phải đi qua những cái cầu khỉ, những cầu di động làm bằng dây bện lại, treo lơ lửng trên các kênh rạch ?

Trong những đồng bằng, là những ruộng lúa thẳng cánh cò bay, ở đó đàn ông và phụ nữ cấy lúa, chân tay đều ngâm trong nước.

Cha Cassaigne được Đức Giám Mục Sàigòn tiếp đón và sai đi đến một Giáo Xứ vùng quê để học tiếng Việt. Ngôn ngữ này làm người Tây Phương ngạc nhiên vì giọng nói và tính độc âm. Cha Cassaigne học rất nhanh, nhưng Ngài không hài lòng với việc coi sóc một Giáo Xứ toàn tòng, vì một Thừa Sai thì phải mang Tin Mừng cho những kẻ chưa tiếp nhận được Phúc Âm Chỉ mấy tháng sau, Giám Mục của Ngài cử Ngài đi thành lập điểm truyền giáo Di Linh (Djiling) trên Cao Nguyên, cách Sài-gòn 170 cây số về hướng Đông Bắc. Vùng núi non này chia tách Nam Kỳ với Cao-Miên.

Mới non một nửa thế kỷ, các bản đồ để trống vùng này với ghi chú : ”Các vùng đất hoang sơ”. Ở đó sinh sống những người “mọi” hay “người bán khai”. Họ là những dân tộc rất đa tạp, cư ngụ trên các vùng cao nguyên này từ rất lâu. Ở đó có những người da đen tóc xoăn có thể có họ hàng xa với người Papou. Người Srê và người Mạsinh sống quanh Di Linh . Họ tránh xa những tiến bộ kỹ thuật và sự phát triển văn hóa của họ rất đơn sơ. Đàn ông và phụ nữ của các bộ lạc này có tâm tình tự nhiên rất hiền lành và hòa nhã, lại rất hiếu khách. Chưa có người ngoại quốc nào học ngôn ngữ của họ, tiếng Kơho chưa có tự điển, bởi vì người dân tộc không hề biết đến chữ viết.

Đối với Cha Cassaigne, đây là cái mới mẻ. Đúng là một sứ vụ cho người Thừa Sai. Sự thích nghi sẽ mất nhiều thời gian, nhưng Cha rất vui sướng. Những khó khăn có thể tiên đoán được chẳng làm Cha sợ hãi, vì “chịu đau khổ không ngăn trở người ta có hạnh phúc”, như chính Cha đã viết. Ngài đến nhiệm sở mới vào tháng 1/1927. Trung tâm của Xứ Đạo là một xóm nhỏ gọi là Di Linh. Trong căn phòng lớn nhất của ngôi nhà mới, Ngài đặt làm Nhà Nguyện. Đó là nơi Ngài sẽ dâng Thánh Lễ. “Lạy Chúa, Chúa đang ở nơi nhà Ngài đây”. Ngài máng khẩu súng vào một cái móc. Vị Thừa Sai đã tặng súng cho Ngài, quả quyết Ngài sẽ dùng tới nó : “cho dù chỉ là để giết mấy con hổ”. Trên ngọn đồi đối diện, vị Linh Mục nhìn thấy những ngôi nhà lợp rạ của người dân tộc. Những cái chòi này với hai mái nhọn thẳng, được xây trên mấy cái cọc. Người ta trèo lên sàn bằng một cái thang thô kệch.

Làm thế nào để tiếp cận với người dân tộc ? Kẹo cho bọn trẻ, tất nhiên rồi. Thuốc sợi cho người lớn, đàn ông và đàn bà, vì nơi này, mọi người đều hút thuốc ngay từ khi còn rất nhỏ. Chỉ một thời gian rất ngắn, Cha Cassaigne được mọi người tán đồng, đến mức ông chủ làng đã mời Ngài uống, trong một cái ché chung, thứ rượu gạo mà người dân tộc say mê. Nhưng chính bọn trẻ mới là những người thầy đầu tiên dạy tiếng Kơho cho vị khách mới đến. Vạn sự khởi đầu nan. Dần dà, vị Thừa Sai tiến bộ và có thể xuất bản một cuốn tự điển ngắn gọn. Nhưng Ngài còn phải mất bao nhiêu thời gian nữa để thật sự có thể nói về Chúa bằng ngôn ngữ này ?

6. BỆNH PHONG (CÙI)

Người dân nơi đây rất đơn sơ. Y phục của họ thật tối thiểu : đàn ông chỉ bận một cái khố quấn quanh hông, phủ ra trên đùi phía trước ; đàn bà thường thì mặc váy, nhưng thỉnh thỏang lại cuộn mền. Người dân tộc thường ăn uống rất kém vì thiếu tiên liệu, bởi người Thượng sản xuất ít lương thực. Bệnh tật thì nhiều, nhất là sốt rét (với những cơn sốt) do muỗi truyền bệnh. “Tại sao ông Nô-ê lại cho lên tàu cái giống muỗi mòng này nhỉ ?”. Cha Cassaigne tự hỏi. Những cơn sốt gây ra những cơn đau đầu dễ sợ, những cơn ớn lạnh dữ dội, những cảm giác nóng lạnh. Người nào cố đứng dậy, sẽ bị chóng mặt quay cuồng. Những cơn sốt quật ngã cả những người hùng dũng nhất và thỉnh thoảng giết chết họ. Nhưng căn bệnh đáng sợ nhất lại là BỆNH PHONG CÙI. Đó là một tai ương mà nhân loại chịu đau khổ từ lâu. Trong Phúc Âm, bệnh phong cùi được dùng làm gương để chỉ tình trạng tội lỗi gậm nhắm linh hồn. Quả thật, nó tấn công da và hũy hoại các chi thể con người. Những ngón tay rụng dần. Mắt hết thấy đường. Người bệnh phong cùi chứng kiến mình bị hủy hoại từ từ. Những cách chữa trị hiệu quả chưa có vào thời ấy.

Cha Cassaigne bắt đầu đi thăm các thôn ấp quanh vùng Di Linh. Nhờ cái bọc thuốc tây, Ngài sơ cứu nhiều bệnh nhân và băng bó cho họ. Ngài chiếm được lòng tin của tất cả mọi người. Các bệnh nhân phong đến nhà Ngài nhận sự chăm sóc chữa trị và chút ít thức ăn. Nhiều người đến thường xuyên. Một người đàn bà đã mười lăm ngày chưa thấy đến, Vị Thừa Sai đi tìm bà, như Mục Tử tốt lành đi tìm chiên lạc, như Chúa Giê-su đã nói. Ngài tìm thấy bà ta đang hấp hối trong cái chòi tách biệt khỏi cái làng bỏ hoang, nằm trong bóng tối, ngay trên mặt đất. “Chúa đáng chúc tụng ! Con đã tìm ra người đàn bà !”

Bà ta chọn lựa chết ở đây. Ánh mắt bà ngước lên nhìn về phía người Linh Mục : “Thưa ông cố, xin Ngài hãy tránh xa đi. Ngài chẳng thể làm gì cho tôi được đâu !”. Vị Thừa Sai ngồi xuống, nói với bà về Thiên Chúa : “Chúa là Cha chúng ta và Ngài muốn điều lành cho ta. Con đừng sợ”. Đây là lần đầu tiên Ngài nói vậy bằng tiếng Kơho. “Chúa sẽ đón con vào thiên đàng, nơi đó con sẽ được vui mừng luôn mãi. Con sẽ đổi cái áo hoa lấy sắc đẹp vĩnh cửu. Chúa yêu người bị phong cùi và hết thảy mọi lòai thọ tạo”.

“Con phải làm gì, thưa Cha ?”. Người đàn bà hấp hối hỏi. – “Con hãy dâng cho Chúa các đau khổ con chịu và hãy tha thứ cho những kẻ đã hất hủi con”.

Lòng nhân hậu của Vị Thừa Sai đã thuyết phục được người phụ nữ và bà đồng ý chịu rửa tội. Ngài chạy đi tìm nước, vì trong lều không có. Rồi Ngài cho bà ta uống, lau sạch mặt cho bà, s au cùng cho bà chịu bí tích rửa tội với tên thánh Ma-ri-a. Bà lập lại theo Ngài những câu trong kinh Lạy Cha, mà Ngài dịch ra tiếng Kôhô. Maria kiệt sức. Vị Linh Mục lần chuỗi trong khi chờ bà ta thiếp ngủ. Ngày hôm sau, bà mệt hơn. “Thưa ông cố, con sẽ nhớ đến ông cố nơi thiên đàng”, người đàn bà nói trước khi chết. Cha Cassaigne tự mình đào một ngôi huyệt. Cái cột tế lễ người Sré được dùng để làm một cây thập giá và dựng lên. Hôm ấy là ngày 7.12.1927, ngày áp lễ Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội.

Đối với vị Thừa Sai, sự trở lại đầu tiên của người Thượng là một người đàn bà bị phong cùi. Ngài hạnh phúc vì đã mang ơn cứu chuộc đời đời đến cho bà, người mà thế gian coi như rác rưởi, trong khi bà là con cái Chúa như bất cứ người mạnh khỏe nào. Người đàn bà phong cùi sẽ giữ lời hứa và người ta có thể nghĩ rằng những hoa trái tốt tươi mà công lao vị Thừa Sai đem lại, cậy nhờ rất nhiều ở Ma-ri-a, người đàn bà Sré đầu tiên trở thành Kitô hữu.

“Đó là món quà lễ mà Mẹ Thiên Chúa gửi tặng tôi. Tôi đi đến nhà nguyện đọc một kinh Magnificat với hai hàng lệ chan chứa mừng vui”.

7. LÀNG PHONG VÀ NHỮNG VỤ GẶT ĐẦU TIÊN

Một thời gian ngắn sau lần rửa tội này, một hôm khi vừa từ trong rừng đi ra, Vị Thừa Sai bị một nhóm người cùi với bộ dạng đáng sợ chặn lại. Ngài trở lại chòi tranh, tay lần chuỗi hạt, cầu nguyện cùng Đức Bà. Họ cản đường Ngài : “Thưa Ông Cố, chúng con quá bất hạnh. Ông Cố hãy làm điều gì đó giúp chúng con . Xin Ông Cố thương xót chúng con”. Vị Linh Mục hứa sẽ suy nghĩ. Lúc ấy họ mới nới ra và để cho Ngài đi qua. Nhưng Ngài chẳng thể suy nghĩ thực sự, nếu chưa cầu nguyện. Ngài đến trước Mình Máu Thánh để hỏi Chúa Giê-su Thánh Thể điều Ngài phải làm. Câu nói : “Xin Ông Cố thương xót chúng con” vang trong đầu Ngài : đó là câu mà mười bệnh nhân phong cùi đã nói, khi Chúa Giê-su gặp họ. Ngài thấy đó một dấu hiệu.

Ít lâu sau, Vị Thừa Sai đề nghị với các bệnh nhân phong cùi xây dựng một làng sẽ thành làng của họ. Sẽ không còn một người bệnh phong cùi nào bị hất hủi : mỗi người sẽ được chăm sóc, được cho ở, dạy dỗ và nếu sẵn sàng, thì sẽ được Rửa Tội. Bởi không thể chữa lành những thân thể bị bệnh quá nặng nề, Cha Cassaigne xoa dịu các tấm lòng và chữa lành linh hồn họ. Quả nhiên, chỉ ít lâu sau đã mọc lên một đám nhà tranh do chính người phong cùi dựng lên, được một số người khỏe mạnh giúp đỡ. “Xây dựng, nghĩa là không chết”, vị Linh Mục nói. Ngài thán phục nghị lực của những bệnh nhân tật nguyền. Những bệnh nhân phong cùi biết yêu thương nhau. Họ tìm thấy ở đó sức mạnh giúp họ sống và làm việc.

Ngôi làng giống như một ngôi nhà, ở đó Vị Linh Mục quy tụ con cái mình. Bởi vì đối với vị Thừa Sai, những ngừơi cùi chính là con cái của Ngài. Và Ngài luôn gọi họ như vậy. Ngài lo lắng cho những người cùi như một người cha lo cho con cái. Mỗi tuần ba lần, Ngài tự tay chăm sóc họ và băng bó lâu giờ.

Ngôi làng chính nhanh chóng lớn ra này, giống như tất cả mọi ngôi làng mà người ta tìm thấy trên thế giới. Có một người phụ trách. Có những công việc làm : những bệnh nhân lành lặn hơn thì trồng cây ăn trái và rau quanh lều của họ. Rất kỷ luật trật tự.

Lại còn có những ngày lễ nữa chứ. Ngày lễ đầu tiên là ngày khánh thành làng mới vào tháng 4 năm 1929. Khởi đầu bằng một Thánh Lễ ngoài trời. Thánh Lễ vừa mới chấm dứt, thì một tiếng chiêng dóng lên, có lẽ do một bệnh nhân cùi nôn nóng. Tất cả mọi người cười ồ lên. Ngày lễ bắt đầu. Một số đàn ông mặc quần do Cha Cassaigne tặng. Mọi người hút thuốc xả làng, ngay cả những người đã cụt mất các ngón tay và tất cả mọi người đến bên mấy vò rượu, hút uống bằng những cái vòi tre. Thực phẩm dồi dào : canh rau, cá nướng, sâu cây béo ngậy, thịt heo rừng phơi khô. Thịt trâu được thưởng thức tận tình. Không giới hạn cơm mà người ta cho ớt vào cay xè. Mọi người vô cùng hài lòng. Tiếng cười đầy ắp. Ngày hội mà, một ngày hội đáng nhớ. Những người cùi trở lại làm người như những người khác.

Cha Cassaigne tổ chức những buổi chiếu phim, với những thành công của phim Charlot thêm vào chương trình chiếu. Ai cũng hiểu các phim câm thuở ấy, ngay cả những người chỉ nói tiếng Kơ-ho ! Người cùi cười hô hố. “Nụ cười cũng là một thành phần thuốc chữa bệnh”, cha Cassaigne giải thích với tính hài hước cố hữu. Đó là Ngôi Làng của Niềm Vui.

Rất mau sau đó, làng có Nhà Nguyện cho rất đông anh em cùi trở lại đạo. Một ngôi làng có thể là làng của niềm vui, nếu không có một Nhà Nguyện dành cho đông đảo người cùi trở lại đạo ư ? Một ngôi làng có thể là làng của niềm vui sao, nếu như không có một Nhà Nguyện ở đó vị Linh Mục cầu nguyện với con cái của Ngài ? Không thể có niềm vui thật sự và bền vững, nếu không có cầu nguyện. Các nhân chứng tham dự những buổi cầu nguyện của người cùi, rất cảm động khi nghe giọng nghiêm trang và sâu trầm của người dân tộc, thấy nó khác biết bao với giọng cầu nguyện của người An Nam.

Chúng ta hãy rời làng người cùi và trở lại đàng sau một chút. Giữa những người Thượng ở Di Linh có những cuộc trở lại đạo. Người dân tộc đầu tiên trở thành Ki-tô hữu là một thanh niên hai mươi tuổi, Giu-se Braé, được cử hành lễ rửa tội vào ngày 19 tháng 3 năm 1930. Đó là một món quà của Thánh Giu-se tặng Cha Cassaigne vốn rất tôn sùng Thánh Cả. Gương của Giu-se Braé mau chóng được bắt chước và cả nhà của Braé đã được Rửa Tội vào đêm Giáng Sinh năm ấy.

Nhà Nguyện đặt trong nhà của Vị Thừa Sai không còn đủ chỗ nữa. Cũng cần có một Nhà Nguyện thật sự cho nơi đó. Vị Linh Mục làm thợ mộc, họa sĩ, v.v... và chẳng bao lâu sau, mọc lên một tòa nhà đơn sơ mà Ngài gọi là nhà kho tinh thần. “Tôi đã có một nhà tạm thật sự. Được tự nhủ rằng : ta chẳng đơn độc, thật là một niềm an ủi lớn lao. Tôi biết rằng có Đấng đang nghe tôi, mỗi cuối ngày, khi tôi đến kể cho Người những nhọc nhằn và vui mừng của tôi”.

8. ĐỜI SỐNG THƯỜNG NHẬT

Với Cha Cassaigne, trường học cung cấp phương tiện tiếp xúc thường nhật với người dân tộc và dịp tốt để nói với họ về Thiên Chúa. Nhưng chẳng phải dễ dàng gì. Các trẻ em Sré con của núi rừng, tự do như cơn gió, không chịu được sự bó buộc và không biết trường học là cái gì. Chạy, nhảy, leo trèo cây cối hợp với chúng hơn là ngồi một chổ, chăm chú trước mặt thầy giáo. Không có phần thưởng nào ngoài việc phân phối thuốc hút. Bị cắt thuốc hút là một hình phạt rất nghiêm khắc và rất khó chịu.

Những cuốn sách giáo khoa đầu tiên đến từ Sài-gòn. Dần dần, phải học đọc và học viết tiếng Kơ-hô và một chút tiếng Pháp. “Các Bạn không thể tưởng tượng được sự ngạc nhiên và niềm vui của những đứa bé này, khi chúng bắt đầu đánh vần ; chúng đi từ khám phá này sang khám phá khác ; D và A viết là DA, theo tiếng Kohô là nước ; T và I đọc là TI, nghĩa là bàn tay ; S và O đọc là SO, con chó. Nhưng chỉ vắng mặt một thời gian ngắn, Vị Thừa Sai gặp lại các học trò của mình đang rất hài lòng với những điếu thuốc lá loại mới của chúng. Vị Linh Mục tái xanh mặt. Các trang sách bị xé và cuốn thuốc điếu. Đứa nhỏ nhất lớp đang loay hoay tiếp tục cuộn và liếm giấy in một cách vụng về. Vị Thừa Sai tìm ra được một giải pháp. Ngài cho đem từ Pháp sang 17 cái ống vố cho đám học trò, mỗi đứa một ống vố ; điều khiến chúng hết sức vui mừng và tránh cho sách vở bị phá họai. Chỉ có những bài học tổng quát. Còn cần những môn thực hành. Một thùng xà-phòng của Marseille tới nơi và người ta bận rộn khui nó. Vị Linh Mục cắt nghĩa cách sử dụng. Người ta tập tắm rửa, tắm cho các em bé và giặt đồ. Sự vệ sinh tiến bộ.

Người dân tộc thích thú tham dự bài học Giáo Lý được dạy giữa trời. Đến để nghe vị Linh Mục nói là một thú giải trí : ngài là một người kể truyện tuyệt vời. Những câu truyện rất đơn sơ của Ngài về cuộc đời Chúa Giê-su khiến họ thích thú. Họ hiểu các dụ ngôn của Phúc Âm, như dụ ngôn hạt giống tốt nẩy mầm trên đất tốt. Ngài đề nghị với họ Chúa Giê-su và những lời giảng dạy của Chúa như mẫu gương cho cuộc sống đời thường.

Ngài đã cho ra một tập sách Giáo Lý nhỏ và một cuốn kinh bằng tiếng Kôhô. Ngài chú thích : “Đức Trinh Nữ sẽ có được thú vui hoàn toàn mới mẻ : nghe trẻ nhỏ người Sré cầu nguyện bằng tiếng Kơ-ho”.

Cha Cassaigne dốc toàn tâm toàn lực cho công việc Thừa Sai. Sức khỏe của Ngài bị hao hụt đều đặn và Ngài thường bị kiệt sức. Bệnh sốt rét tái xuất hiện rất đều. Vị Linh Mục ngưng lại. Ngài đuối sức lắm rồi và thỉnh thoảng Ngài mê sảng. Khi sức khỏe hồi phục, Ngài lại lạm dụng nó không chừng mực cho tới…lần lên cơn sau. Năm 1932, thấy vị Thừa Sai suy kiệt, các bề trên của Ngài bắt Ngài trở về Pháp tịnh dưỡng. Cha Cassaigne rút ngắn tối đa sự vắng mặt của Ngài và khi đã trở lại, Ngài tự hứa “sẽ chẳng để lộ ra vẻ ốm đau bệnh hoạn nữa”.

Ngài mau chóng đáp ứng những sự cần thiết cho người cùi. Nhu cầu tiền bạc sẽ là một nỗi lo đè nặng trên Ngài đến cùng. Để nuôi sống, chăm sóc, lo cho ăn mặc, lo cho người nghèo ăn ở, suốt đời Ngài phải tìm kiếm các ân nhân vừa có lòng hảo tâm vừa tặng cho tiền bạc.

Trong Giáo Xứ Di Linh, ngày càng có nhiều người Việt bên cạnh người Thượng, vì vùng này bắt đầu được các nhà trồng trọt người Pháp khai thác và họ đem nhân công từ Bắc Kỳ vào. Chung quanh thành phố, các đồn điền cà phê trù phú. Người ta dễ tin rằng có một lớp tuyết phủ nhẹ các cánh đồng, mỗi khi cà phê ra hoa trắng xóa và tinh khiết. Cha Cassaigne rất mau được biết đến và thán phục khắp cả Nam Kỳ.

Năm 1938, ba Nữ Tu người Pháp, Dòng Nữ Tử Bác Ái Vinh-sơn, đến để chăm sóc các bệnh nhân cùi và giúp đỡ vị Thừa Sai đã vất vả 12 năm, chưa kể đến sự mệt nhọc và những cơn sốt hành hạ định kỳ. Soeur Marie-Thérèse, Soeur Marie-Claire và Soeur Laurence sẽ trọn đời ở lại phục vụ các bệnh nhân phong cùi. Đối với các con cái thân yêu của Ngài bị bệnh, Đức Cha Cassaigne mong muốn ”có những tâm hồn đồng cảm hơn là tâm hồn của một người đàn ông, hầu an ủi những khốn khó lớn lao này : những trái tim người mẹ, những trái tim của các Nữ Tu”.

9. GIÁM MỤC SÀIGÒN TRONG THỜI BIẾN LOẠN

Thế Chiến Thứ Hai nổ ra ngày 1.9.1939. Nam Kỳ là một thuộc địa Pháp. Ban đầu, mọi sự vẫn yên tĩnh, vì xung đột khởi đầu ở tận bên Châu Âu xa xôi. Nhưng cuộc sống của cha Cassaigne sắp thay đổi một cách bất ngờ. Ngày 20.2.1941, ngài nhận được một bức điện tín khiến ngài buồn bã. Thật là bất thường khi nhìn thấy ngài trong trạng thái này, đến nỗi người ta phải dò hỏi ngài ! “Họ đã tấn công dồn dập bắt tôi làm Giám Mục”, ngài càu nhàu trả lời. Quả thật, Đức Giám Mục Sàigòn vừa qua đời năm vừa rồi và Tòa Thánh tìm một người để kế vị trong thời kỳ khó khăn này, và đã chọn vị Linh Mục của người phong cùi. Vị Thừa Sai phải rời bỏ Di Linh. Sự chia ly rất đau lòng cho cả hai phía : anh em Thượng và nhất là những bệnh nhân phong cùi mất người cha của họ ; vị Linh Mục phải xa con cái ngài. Dù vậy vị Thừa Sai không do dự vâng lời Tòa Thánh với đức tin và can trường. “Tôi là kẻ từng mơ thành một Thừa Sai tầm thường. Tôi, kẻ đã coi sự nghèo khó của mình là niềm hãnh diện và niềm vui, lại trở thành một hoàng tử của Giáo Hội. Nhưng, dù người ta sẽ thay y phục và chỗ ở của tôi, song chẳng ai thay được con người chất phác nơi tôi”. Khẩu hiệu “Bác Ái và Yêu Thương” do ngài chọn, đã nói lên điều đó rất nhiều.

Trong một tờ nhật báo tháng 2 năm 1941, một người Việt Nam mô tả chân dung Ngài : “Cha Cassaigne là một vị Thừa Sai đích thực, một vị Tông Đồ đích thực của Chúa Ki-tô và là một người Pháp đích thực. Ngài đã đến để yêu thương người dân bản xứ, để sống cho họ và với họ, để đem lại cho họ nhiều điều thiện hảo của đạo Công Giáo và văn minh Pháp. Ngài làm tôi nhớ lại khẩu hiệu của Thánh Tê-rê-xa Hài Đồng Giê-su, quan thầy các nhà Truyền Giáo : YÊU THƯƠNG, PHỤC VỤ, MỈM CƯỜI. Bản thân tôi cũng bị nụ cười của Ngài chinh phục. Vì cha Cassaigne, chính là SỰ VUI VẺ, SỰ ĐƠN SƠ, LÒNG NHÂN HẬU, nghĩa là sự thánh thiện đích thực”.

Ngày 24.6.1941, ngay từ 7 giờ sáng, chuông các Nhà Thờ Sàigòn đồng loạt đổ vang, báo tin lễ tấn phong Đức Cha Cassaigne. Nghi lễ diễn ra ở Nhà Thờ Chính Tòa. Đám đông ken dày : có những bạn bè đến từ khắp nơi ... và đại diện những anh em Thượng đi thành đoàn. Các anh em Thượng bận y phục ngày lễ ; họ làm khách tham dự thấy vui thích, mặc dù nhiều người An Nam tỏ ra khó chịu trước cảnh tượng ấy. Nghi lễ Phụng Vụ dài, quá dài đối với anh em Thượng. Họ liền rời chỗ để đi tham quan tháp chuông. Khi ra khỏi Nhà Thờ Chính Tòa và bị đám đông xô lấn khiến họ hoảng sợ, họ liền trèo lên cây cao để nhìn đám rước. Đức Cha Cassaigne mỉm cười khi nhìn thấy họ.

Tân Giám Mục bắt tay vào công việc. Đó là một con người đơn sơ. Lối vào Tòa Giám Mục rộng mở tự do và bất cứ ai cũng có thể gõ cửa văn phòng của ngài. Các nhân chứng ngày nay vẫn còn nhớ lại đã thấy ngài đi xe đạp hoặc xe Vespa thăm các khu nghèo ở Sài-gòn. Ngài dong duổi khắp địa phận rộng lớn của Ngài.

Người Nhật nhảy vào cuộc chiến bên cạnh người Đức và đã xâm nhập Bắc Kỳ ngay từ tháng 7 năm 1940. Một năm sau, tháng 9.1941, họ chiếm đóng Đông Dương về mặt quân sự. Sự hiện diện của họ ban đầu cũng không khó chịu đựng, nhưng với thời gian, tình hình trở nên ngày càng khó khăn hơn. Từ năm 1943, Sàigòn chịu nhiều trận bom của máy bay Mỹ. Đức Cha Cassaigne, tay cầm một cái vên, là một trong những người đầu tiên đi đào bới những người bị thương dưới các đống đổ nát, cũng tận tụy và can đảm như khi ngài làm y tá trong thời Đệ Nhất Thế Chiến hoặc chăm sóc bệnh nhân phong cùi.

Nhưng rồi sẽ còn nghiêm trọng hơn nhiều. Ngày 9.3.1945, quân Nhật làm một cú đảo chánh vũ lực chống người Pháp : họ cai trị trực tiếp lãnh thổ và gây cho dân chúng đói khát. Đông Dương sống những giờ phút bi thảm. Những người Pháp ở Nam Kỳ nhận được lệnh quy tụ về Sàigòn. Đức Cha Cassaigne cầm đầu một Ủy Ban Cứu Trợ của Pháp để đón tiếp người tị nạn. Ngài làm việc tận tụy không bờ bến để tìm lương thực. Phụ trách những người không tiền bạc, giải quyết những rất nhiều vấn đề khó khăn cho nhiều ngàn người tìm đến. Hai lần ngài bị cảnh sát Nhật bắt giữ vì bị tình nghi.

Ngày 15.8.1945, nước Nhật đầu hàng sau khi bị ném bom nguyên tử ở Hiroshima và Nagasaki, nhưng tình hình chính trị ở Đông Dương sục sôi cách mạng. Đầu của Đức Cha Cassaigne được ra giá. Một tấm biển gắn vào Nhà Thờ Chính Tòa còn cho biết giá được hứa thưởng. Phải mất nhiều tuần lễ để cho tướng Leclerc, đến từ Pháp ngày 5 tháng 10, có thể bình định được Nam Kỳ. Trong các tháng sau đó, những rối ren tiếp tục và chẳng bao lâu sau bắt đầu cuộc Chiến Tranh Việt Nam lần thứ nhất. Về phía Việt Nam, họ muốn có độc lập chính trị và sự ra đi của người Pháp. Cuộc chiến dai dẳng và khắc nghiệt, vì nó mang hình thức chiến tranh du kích.

Đất nước bị giằng xé. Tình hình rối ren : người tốt trộn lẫn với kẻ xấu. Tất cả những khuynh hướng và định hướng chính trị hoặc ý thức hệ va chạm nhau ... Giữa những biến cố bi thảm này, Đức Cha Cassaigne thành công trong việc duy trì một sự hiệp nhất tinh thần nhất định và hành động cho hòa bình. Thái độ siêu nhiên của ngài khiến mọi người, ngay cả các đối thủ của ngài, phải cảm phục. Các Linh Mục Sàigòn dâng Ngài bức thư bày tỏ sự hậu thuẫn đối với ngài. Ngày 16.10.1945, ngài nhận một vinh dự bất ngờ từ một người Nhật. Khi đầu hàng, các sĩ quan Nhật phải giao thanh kiếm danh dự của họ ; đại tá Amano, quân phục tề chỉnh, lựa chọn việc giao thanh kiếm của ông ta, vốn thuộc về dòng họ của ông từ thế kỷ 16, cho Đức Giám Mục Sàigòn.

Dù thế, đời sống của Giáo Hội vẫn tiếp tục và người ta thông báo có 4 vị Thừa Sai người Pháp mới sẽ đến trên chuyến tàu sắp tới. Các Nhà Thờ quá nhỏ và quá ít so với số bổn đạo ngày càng đông. Phải xây dựng lại những Nhà Thờ bị bom làm sập nát hư hại. Đức Cha Cassaigne không quên một ai, nhất là các tín hữu sống trong những vùng nguy hiểm, không thể tiếp cận với các Linh Mục. Ngài tiêu hao sức chẳng quản ngại, không kể gì đến sức khỏe đang sa sút và những đợt sốt cách nhật. Mặc dầu có thể bị phục kích tấn công, tháng 12.1951 ngài tổ chức một Đại Hội Thánh Thể. 100.000 người tham dự cuộc rước kiệu và cầu nguỵện cho hòa bình.

SỐNG, CHỊU ĐAU KHỔ và CHẾT NƠI ĐÂY

10. VỊ GIÁM-MỤC CÙI – TRỞ VỀ DI LINH

Tình trạng chiến tranh kéo dài nhiều năm. Nhưng năm 1954, sự bại trận ở Điện Biên Phủ đã được những người Việt Minh tận dụng về mặt chính trị. Họ đạt được thắng lợi to lớn trong Hiệp Định Genève tháng 7.1954 dàn xếp xung đột và đánh dấu chấm dứt sự hiện diện của nước Pháp tại Việt Nam.

Về phần các vị Thừa Sai, các ngài ở lại. Ngay từ năm 1953, Đức Cha Cassaigne đã làm đơn từ chức gửi Tòa Thánh, để nhường chỗ cho một Giám Mục Việt Nam. Quả thật chuyện người Việt Nam nắm trong tay việc điều khiển Giáo Hội của họ là điều hết sức bình thường. Nhưng Đức Thánh Cha Piô XII không muốn thay đổi Giám Mục Sàigòn trong một thời kỳ tế nhị như vậy. Phần sau của năm 1954 hết sức cực nhọc đối với Đức Cha Cassaigne. Ở Miền Bắc Việt Nam chính quyền cộng-sản được thiết lập. Rất đông những người di cư rời miền Bắc vào Sàigòn. Sau một thời gian ngắn ở thành phố, họ được phân tán về các tỉnh. Trong vòng 6 tháng, có 800.000 người đã được đưa vào Sàigòn, trong đó có 200.000 người Công Giáo, phải lo chỗ ăn, chỗ ở và ủy lạo. Đức Cha Cassaigne đã cống hiến hết mực. Ngài đã vắt kiệt sức lực của mình.

Quả thật, ngày 19.12.1954, vào ngày kỷ niệm thụ phong Linh Mục của Ngài, Đức Cha Cassaigne dâng Thánh Lễ Tạ Ơn. Nhưng trong khi cử hành Thánh Lễ, ngài thấy trên mặt da mình, chỗ phía trên cổ tay một chút, có một vết đỏ hồng màu rượu. Khi Thánh Lễ kết thúc, ngài lấy một cái kim châm vào chỗ ấy : hoàn toàn không cảm thấy đau ! Ngài hiểu đó là BỆNH CÙI. “Linh Mục dâng hiến tế Thánh Thể, cũng phải trở thành hy vật”, sau này ngài sẽ viết như thế. Công việc vất vả sáu tháng vừa qua đã làm cho các bộ phận cơ thể Ngài vốn mệt mỏi, lại bị suy yếu, đến nỗi bệnh cùi nằm phục từ lâu, nay phát tác.

Đức Cha Cassaigne giữ bí mật tin này, chỉ cho các bề trên của ngài biết. Thuốc điều trị do các bác sĩ cho, đã làm Ngài suy kiệt. Sẽ phải mau chấm dứt thôi ! Vết hồng lan rộng gấp đôi. Ngày 5/3/1955, Ngài viết cho cha Bề trên Hội Thừa Sai Paris : “Tôi xin Cha cho phép tôi nộp đơn từ chức sang Tòa Thánh và rút lui về Trại Cùi Di Linh, bên cạnh những con cái mà tôi yêu thương nhất và Chúa quyền uy, với lòng nhân ái vô biên, đã cho tôi được nên giống như họ”.

Lời cầu xin của ngài được chấp thuận và Tòa Thánh bổ nhiệm một Giám Mục kế vị Ngài, Đức Cha Si-mon Hòa Nguyễn Văn Hiền, được tấn phong trong Nhà Thờ Chính Tòa của ngài, ngày 30.11.1955. Ngày 2.12.1955, Đức Cha Cassaigne trở về Di Linh. Ngài “hạnh phúc vì được trở thành Thừa Sai mà thôi”, như Ngài đã hằng mong muốn. Đức Cha Cassaigne từ giã “nhà ngục” ở Sài-gòn. Những con cái cùi hủi của ngài đón chào sự trở về của ngài giữa họ với tiếng reo hò mừng vui tở mở. Ngài ở trong Trại Cùi đã được di chuyển năm 1952 cách xa hơn so với chỗ nguyên thủy. Chỗ ở của ngài là một ngôi nhà hết sức đơn sơ, giống hệt nhà của các bệnh nhân cùi khác. Trên các bức tường phòng, Ngài treo các kỷ vật của Thế Chiến 1914 và những tấm hình chụp, một trong số đó mà Ngài rất ưa thích là những giờ dạy Giáo Lý. Đức Cha Cas-saigne sẽ sống ở chỗ này cho đến ngày ngài từ trần, 18 năm sau.

Mỗi buổi sáng, ngài đi từ lều này sang lều khác, lo cho sức khỏe và các nhu cầu. Cuối buổi sáng, ngài dạy giáo lý cho trẻ nhỏ. Sau buổi trưa, ngài dừng lại trước các ngôi nhà và ghi lại những thứ cần mua ở tỉnh cho người cùi – không khi nào quên mua thuốc điếu. Bất cứ trong trường hợp nào, ngài cũng tỏ bày một lòng nhân ái không giới hạn. Ngài thường lặp đi lặp lại : “Chỉ có những sự được chia sẻ mới là tốt”. Đối với các bệnh nhân cùi, ngài tổ chức các ngày lễ hội. Vốn là dân Gascon chính tông, Đức Cha Cassaigne luôn vui vẻ và cười tươi tit mắt, luôn chỉ cho thấy khía cạnh tốt của mọi sự và thích làm kẻ khác cười.

Khách đến thăm ngài rất đông. Ngài nói một chút với họ, rồi dẫn họ tới các ngôi nhà để giới thiệu với họ các bệnh nhân, như một người cha giới thiệu gia đình mình với khách mời. Hơn bao giờ hết, ngài là “người cha với các con cái”. Người ta không thể là bạn hữu của ngài, nếu không là bạn của những người cùi. Đức bác ái của người dễ lây truyền, đến nỗi không ai kháng lại được.

Năm tháng trôi qua. Rất nhiều sự đổi thay. Vùng đất phát triển. Có khoảng một chục nhà Thừa Sai làm việc trên Cao Nguyên, Các Vị đem nhiều làng trở lại đạo toàn bộ và xây trường lớp. Bên cạnh họ, các Linh Mục Việt Nam bắt tay vào việc. Trại cùi mở rộng. Bệnh nhân cùi bây giờ lên đến hàng trăm và rất nhiều người là Ki-tô-hữu. “Họ sống gần như là các tu-sĩ. Hơn nữa, họ vui vẻ và rất hòa thuận với nhau. Quả là một thiên đàng hạ giới”, Cha Cassaigne đánh giá như vậy.

Chiến tranh tiếp diễn, nhưng làng những bệnh nhân cùi sống xa các cuộc giao tranh. Vào tháng 5.1966, Đức Cha Cassaigne mở radio và nghe giọng nói của cha Boutary trình bày trong buổi phát tôn giáo đầu tiên bằng tiếng Kơ-ho. Những lời cầu nguyện trong Thánh Lễ, được đóng khung bằng các bài hát tiếng Thượng, được đọc theo cung bình ca như làm nền âm thanh. Vị Giám Mục cảm động lắng nghe sự lạ này : người ta nói về Thên Chúa trong đài phát thanh bằng tiếng Kơ-ho !

11. ĐAU ĐỚN VÀ NIỀM VUI – CÁI CHẾT

Suốt cả cuộc đời, Đức Cha Cassaigne là một bệnh nhân mang trọng bệnh. Sự đau đớn phát xuất từ bệnh cùi của ngài gần như hết chịu đựng nỗi, vì cho dù trong trường hợp của ngài, bệnh ít lộ ra ngoài da, thì nó lại tấn công các trung tâm hệ thần kinh. Năm 1970, các bệnh cũ của ngài trở nặng : sốt rét, cột sống bị gặm nhấm và dạ dày “không chịu nổi được cả rượu lễ, thật đáng giận cho con trai của một nhà buôn rượu”, ngài nói vậy. Cuối tháng 10.1971, xương đùi ngài bị gãy và buộc ngài không rời khỏi giường được nữa.

Mặc dầu nhiều khốn khó như vậy, nụ cười vẫn không rời môi ngài và làm thành nhân cách của ngài, ngay cả khi cơn đau bủa vây Ngài. Đức Cha Cassaigne luôn là người có niềm vui sâu xa, niềm vui đến từ một tâm hồn an bình với Chúa, với bản thân và với tha nhân. Làm sao có thể buồn bã, bởi vì sự đau đớn, nếu được dâng cho Chúa bằng cả tình yêu, sẽ đem lại ơn cứu chuộc cho con người và cứu thóat nhân lọai ? Vì vậy mà trong Tám Mối Phúc Thật, Chúa Giê-su đã hứa ban hạnh phúc cho những ai chịu đau khổ vì Danh Người. Một ngày nọ, một nữ tu nói với Đức Cha Cassaigne rằng nếu ngài được chữa trị ở Pháp thì tốt hơn. “Thưa soeur, – ngài trả lời – tôi là người Pháp, nhưng trái tim tôi ở Việt Nam. Tôi muốn SỐNG, CHỊU ĐAU KHỔ và CHẾT NƠI ĐÂY”.

Những ngày giờ cuối cùng của đời ngài, không một thế nằm nào làm giảm nhẹ cơn đau được nữa. “Ôi cái khung cốt của tôi”, ngài rên lên. Đó là cách mà ngài nói về cột sống của ngài. Năm 1972, cơn đau khiến ngài không thể cử hành Thánh Lễ trong vòng 7 tháng. Đối với ngài đó là cả một sự thiếu thốn to lớn. Thế rồi, nhờ thuốc làm giảm đau, Ngài lại tiếp tục dâng lễ. “Thật vui mừng thay !”. Trong một lá thư, Ngài viết nguệch ngoạc : “Tôi hạnh phúc, một niềm hạnh phúc mà chỉ có ân sủng mới cắt nghĩa được”.

Danh tiếng người của Thiên Chúa thật lớn. Ngay khi ngài còn sống, người ta đã sưu tầm những chứng cớ về nhân đức của “vị thánh Giám Mục”.

Tháng 10.1973 là thời điểm cận kề cái chết của ngài. Đức Cha Cassaigne nói lớn : “Nếu cần phải làm lại từ đầu, thì tôi sẽ vẫn đi lại con đường này”. Trong bưu thiếp cuối đời đề ngày 12.10.1973. Ngài viết : “Tôi rất đau đớn. Chúa hẳn yêu thương tôi vô vàn”. Ngài từ trần ngày 31.10.1973.

Người ta mặc cho Ngài áo và mũ miện như thể ngài sắp cử hành Thánh Lễ cuối cùng. Một đoàn người đông đúc diễu hành trước quan tài. Trong 5 ngày 5 đêm, những bệnh nhân cùi còn khỏe mạnh mặc tang phục trắng – áo không có ống tay và bịt khăn tang – thay nhau canh thức thi hài người cha thân yêu của họ.

Ngày 5.11, Lễ An Táng hết sức long trọng. Một lễ đài được dựng lên ngoài trời . Những cổng chào dựng khắp con đường mới dẫn đến Trại Cùi được trải đá và nhựa đường cho dịp này. Người ta đến như khách hành hương đi viếng mộ một vị thánh. Hơn 3.000 người, cả người giàu lẫn kẻ nghèo, Công Giáo lẫn Phật Giáo đã đến tham dự Lễ An Táng. Người ta đem “Ông Cố” về lòng đất.

Một người Kơho phong cùi tên là K’Gil, đã làm chứng điều anh ta nói với người quá cố : “Cha đã chỉ cho chúng con con đường thật về Nước Trời. Cha đã dạy chúng con biết chịu đau khổ. Cha ơi, khi còn sống, cha đã muốn nên giống hoàn toàn như chúng con, cha đã muốn bị phong cùi như chúng con : xin Cha hãy cầu nguyện cho chúng con”. Người cha của các bệnh nhân cùi đã là một con người của an bình và hiệp nhất ; một con người yêu thương giữa hận thù ; một con người nghèo về của cải vật chất và giàu có về niềm vui Thần Khí ; một con người đã biến đau khổ thành hy sinh vui mừng để cứu rỗi thế gian.

Sau Thánh Lễ, chính anh em Thượng khiêng quan tài. Họ bước đi theo nhịp nhạc tang, đến ngôi mộ được xây lên cạnh tháp chuông, nơi mà Đức Cha Cassaigne ước ao được chôn cất. Một cây thập giá trắng lớn được dựng lên, trên tấm đá lớn có khắc khẩu hiệu của Vị Giám Mục : “BÁC ÁI và YÊU THƯƠNG”.

Ở Di Linh luôn có người cùi. Họ cầu nguyện trên mộ Đức Cha Cassaigne. Họ nói với Đức Cha. Họ âu yếm gọi ngài là Bác trên trời của họ. Ngày nay, trên mộ ngài bao giờ cũng đầy hoa tươi. Rất đông người đến cầu nguyện xin ơn. Họ thường xuyên được nhận lời. Một Nhà Thờ ở Sài-gòn gắn rất nhiều những tấm bảng tạ ơn do ngài cầu bầu với Thiên Chúa. Người ta còn nói về cả những phép lạ mà những kẻ đến cầu nguyện nhận được.

12. NGƯỜI CỦA CẦU NGUYỆN – MỘT SỐ BẠN THIẾT NGHĨA CỦA ĐỨC CHA CASSAIGNE

Đức Cha Cassaigne là một người chuyên tâm cầu nguyện. Mỗi ngày, người ta thấy Ngài đi lại, tay cầm chuỗi hạt hoặc cầu nguyện trước Thánh Thể. Thánh Lễ là trung tâm một ngày sống của Ngài. Ngài không bao giờ bỏ qua việc chuẩn bị dâng Thánh Lễ và tạ ơn sau Hiệp Lễ. Nơi ngài, không hề có sự khoe khoang bề ngoài. Ngài không ngừng cầu nguyện : đó là một con người quen với sự hiện diện của Thiên Chúa và Ngài múc lấy từ Thiên Chúa sức mạnh tinh thần mà Ngài ban lại cho người khác, đặc biệt là cho anh em bệnh nhân phong cùi.

Chúng ta hãy kể một vài người bạn thiết nghĩa của Đức Cha Cassaigne. Trước hết, đó là Đức Trinh Nữ Ma-ri-a. Khi nói đến Mẹ Ma-ri-a, ngài không quên tính hài hước. Ngài đã kể lại như sau về một giai thoại xảy ra ngay khi ngài mới tới Di Linh. “Có một vị Thừa Sai – tất nhiên là cha Cassaigne nói về chính mình – đã mất công vô ích lôi kéo thanh niên Thượng bằng thuốc hút, nhưng điều ấy chẳng đủ để đem họ trở lại đạo. Vị Linh Mục cất ống vố và lôi chuỗi hạt ra, nghĩ rằng chỉ có Đức Ma-ri-a, Cửa Thiên Đàng, có thể mở lòng những con người đáng thương này giùm ngài”. Đức Trinh Nữ Ma-ri-a đã nhận lời ngài và được Chúa ban cho rất đông anh em Thượng trở lại đạo.

Đức Cha Cassaigne rất yêu mến Thánh Giu-se, quan thầy của bố ngài, nhưng cũng là quan thầy của Việt Nam. Với vị Thánh coi sóc Chúa Giê-su và Đức Mẹ trong cuộc sống hằng ngày này, Ngài đặc biệt hay kêu cầu mỗi khi có nhu cầu vật chất cần xin. Vì, như chúng ta đã nói, cha Cassaigne luôn đi quyên xin tiền bạc để nuôi ăn, nuôi mặc và chăm sóc những con cái bị phong cùi của ngài. Thánh Giu-se rất quảng đại đối với ngài. Người ta nhớ lại rằng việc rửa tội cho người Thượng đầu tiên diễn ra đúng ngày lễ kính Thánh Cả Giu-se, ngày 19.3.1930.

Cùng với Thánh Giu-se, Thánh Phan-xi-cô At-xi-di cho cha Jean Cassaigne mùi vị của sự đơn sơ và lòng yêu thương người nghèo khổ. Cuối cùng, Đức Cha Cassaigne yêu mến trẻ nhỏ, vì chính ngài cũng có một tâm hồn bé thơ. Ước gì những người trẻ tuổi không bao giờ quên gương sáng và lòng nhân hậu của Vị Giám Mục và vị Thừa Sai này.

13. Ở XỨ “MỌI”

Ta hãy xem Đức Cha Cassaigne giới thiệu các bạn người Thượng của Ngài thế nào ở Vichy vào tháng 9/1950. Ngài không thêm mắm muối. Nhưng tính hài hước trẻ thơ khiến ta đoán giọng của tiếng Ngài nói diễn tả một sự gắn bó sâu xa và ý định làm cho ta yêu mến những anh em Thượng ấy. Việc ngài thuộc về một nền văn minh phát triển là một trợ giúp để làm nẩy sinh hoa trái các tài năng của ngài ; nó để cho trách nhiệm – dựa vào đó chúng ta sẽ bị xét xử – hoàn toàn làm vì sáng danh Chúa và vì ơn cứu rỗi thế gian.

Những người Thượng mà Đức Cha Cassaigne biết, chung chung là những con người hiền lành. Họ bị những cao trào phát triển xua đuổi cũng vì tính hiền dịu của họ. Do không bị nhu cầu nào thúc giục, họ chỉ cần những gì tối thiểu nhất cho cuộc sống. Dù vậy, được lương tri hướng dẫn và nhờ hành động của Thần Khí luôn tác động nơi tâm hồn mọi người có thiện tâm, người Thượng vùng Di Linh đã biết rèn cho họ một xã hội lành mạnh. Họ thuộc về lớp chứng nhân cuối cùng của một lối sống khác : lối sống của trẻ thơ. Vì vậy Đức Cha Cassaigne yêu thương họ một cách dịu dàng, như người ta yêu mến những đứa con thơ bé nhất của mình. Ngài mỉm cười khi thấy họ sai lỗi, không phải để tán đồng các lỗi lầm ấy, nhưng vì Ngài thấy sự phong phú của tâm hồn họ.

Đức Cha Cassaigne không chỉ dừng lại ở nụ cười. Ngài đã cho họ những hiểu biết căn bản về óc tổ chức, nhất là Ngài đã đem cho họ ánh sáng, sức mạnh và ân sủng của Phúc Âm. Bởi vì với bất kỳ ai, cần thiết phải biết Chúa Giê-su Ki-tô, để có được một sự hiện hữu đầy tràn nhân bản và nhận được ơn tha thứ các tội lỗi trước khi đón nhận phúc lộc vinh quang trên trời.

Đoạn văn sau đây tả lại tình hình cách nay 50 năm. Ngày nay, người Thượng đã biết thủ đắc những kiến thức và cách làm tân tiến nhất. Giữa họ, người ta thấy có 4 Linh Mục.

“Tôi sẽ dẫn các bạn đi vào một xứ mà cuối thế kỷ trước (thế kỷ 19) chỉ có những hàng chữ ghi trên bản đồ Vùng Viễn Đông : ”vùng đất hoang sơ” ; “các sắc dân ban khai”. Các bộ tộc Kơho, Mạ, Câu Sré, những sắc dân duy nhất mà tôi biết, hợp thành tỉnh vùng Đồng Nai Thượng, mà trung tâm là Di Linh.

Người Kơho hoặc người Mạ thì to cao, dáng thẳng và lực lưỡng. Không bao giờ gặp nơi họ những người lùn, những người còi cọc hoặc dị dạng. Chẳng có chút gì gần gụi giữa những con người có làn da màu gạch này với hàng xóm người Việt của họ.

Thuở ban đầu, bị dồn đuổi qua các thời kỳ bởi những kẻ xâm lăng, họ chắc hẳn là những nhóm cư dân đầu tiên của vùng này. Cách chung, họ duy trì tín ngưỡng duy linh và thờ các thần linh trên trời và dưới đất. “Những người mọi rợ”, người ta sẽ cho là vậy ; có thể, là vì họ vẫn còn trong giai đoạn được gọi là nguyên thủy. Cũng còn cần phải xác quyết là sự mọi rợ này, xét theo một số khía cạnh nào đó, không vượt trên sự văn minh khai hóa của chúng ta.

Nhân đây, xin đưa ra một chi tiết : khi một thầy mo chữa lành một bệnh nhân, ông ta phải được trả công một con gà, một con heo hoặc một con trâu, tùy theo mức độ bệnh nặng. Chẳng có gì công bằng hơn. Ngược lại, nếu người bệnh chết, thì chính thầy thuốc của anh ta phải cho gia đình, với tính cách bồi thường, một giải khăn, một ống vố hoặc một vòng đeo cổ mà người ta sẽ đặt lên quan tài. Bạn không thấy tập tục này là tuyệt vời hay sao ?

Tôi phải nói thêm rằng các thầy lang người Thượng còn phải học hỏi nhiều. Ví dụ, thay vì bắt mạch chẩn đoán cho người bệnh, thì họ cắt cổ gà kiểu như bói toán trong thời Rô-ma cổ đại và nhìn xem chân gà quay về hướng nào. Người ta tự hỏi họ có ở trong sự thật chăng. Cũng thế, khi thầy mo tin rằng người bệnh, trong đa phần thời gian, trước khi chịu đánh roi thứ mười lăm, phải cảm thấy khỏe khoắn hơn không thể chối cải được. Chí ít là người bệnh cũng hét lên, to đến nỗi người ta buộc phải tin như vậy...”

14. NHỮNG LÁ THƯ TỪ NAM KỲ

Sau đây là những đoạn trích từ những lá thư của Đức Cha Cassaigne, mà ta thấy lúc nào cũng có chất hài hước. Trước hết một lá thư gửi cho họ hàng viết tại Di Linh, ngày 29 tháng 11 năm 1933. Ngài vừa từ Pháp trở lại sau thời gian nghỉ ngơi, song Ngài cố rút ngắn tối đa.

Thư cho anh chị

Anh Chị thân mến,

Chị Jeanne đã có lý khi mắng tôi đã lâu rồi chẳng gửi tin tức của tôi cho Anh Chị. Nguyên nhân thì luôn là vậy : trước hết bận bịu vô khối công việc, và rồi cái sốt rét chết tiệt trong nhiều tháng qua từ chối buông tha tôi ! Ông bác sĩ có lý, khi nói rằng lẽ ra tôi phải ở nán lại Pháp 5 năm, nhưng nếu mà như thế, thì tôi lại thành suy nhược thần kinh mất – điều còn tệ hơn – và ai sẽ chăm sóc anh em dân tộc thân yêu của tôi ?

Đấng Tạo Hóa đã làm nên mọi sự tốt đẹp và người ta sẽ sống chừng nào người ta muốn, và rồi sau đó, chà ! chắc chắn sẽ có một chỗ trống nhỏ nào đó trên thiên đàng để hưởng hạnh phúc trọn hảo, cho cái ông cha xứ bé nhỏ xứ Mọi và khi ấy, sẽ hết sức an tâm : hết sốt rét, hết lo lắng và như giáo dân của tôi hay mơ, sẽ có thuốc hút, rượu cần uống thỏa thuê.

Nhưng trong khi chờ đợi, phải giật dây cương (cho ngựa phi) và tôi hạnh phúc vì tôi có nhiều công-việc và là công việc tích cực sống động. Cho nên đối với tôi, thật sự là một hình phạt sám hối khi phải ngồi ở bàn giấy, để viết thư. Tôi nói thật đấy ! hoặc để dọn các bài giảng bằng tiếng Việt hoặc tiếng Thượng cho văn vẽ câu kệ. Không cần phải nói với Anh Chị là, để trổ tài hùng biện, tôi chẳng cần phải tìm cảm hứng nơi Bossuet hay Lacordaire, nhưng điều cốt yếu là bổn đạo của tôi hiểu hết được những gì tôi nói !

Đây là thời dụng biểu của tôi : mỗi tuần ba lần, tôi là y tá cùa Làng Cùi ; ba buổi sáng khác, tôi làm thợ mộc để nới Nhà Thờ ra lớn hơn, vì bây giờ nó đã trở nên quá nhỏ ; buổi trưa, tôi ngủ, đọc sách kinh và từ 2 giờ chiều, ông Cha Xứ tiếp khách, Ôi trời, các khách hàng chẳng hề thiếu : thăm khám bệnh nhân, xét xử những vụ việc nho nhỏ, Giải Tội v.v... Vào 5 giờ, tôi nhảy lên xe đạp và đi dạy Giáo Lý cho anh em Thượng và các người Việt ; 6 giờ, trở về lại nhà, là thời gian đến kể cho Chúa những biến cố trong ngày, lần chuỗi. Rồi là đến bửa ăn tối do đầu bếp 14 tuổi nấu dọn, song anh chàng nấu ăn này lại luôn tìm cách đánh đổ tất cả mọi lý thuyết nấu nướng quá khứ, hiện tại và chắc chắn là cả tương lai.

Đó là công việc của 6 ngày và như Đấng Tạo Hóa nghỉ ngơi ngày thứ bảy, tôi cũng làm như vậy vào ngày Chúa Nhật và đi săn những chú hoẵng, gà rừng và một vài thứ ăn được đầy dẫy quanh nơi tôi ở. Cuối cùng, giữa những khoảng thời gian ấy, tôi tự cho phép mình lên vài cơn sốt, cũng là dịp để nằm nghỉ. Ngày tháng qua đi thật mau chóng và vui vẻ, tôi thấy lòng mình thỏa mãn vì có một ngày sống từ sáng đến tối thật tròn đầy.

Năm tới, sau ngày Tết Việt Nam, vào khoảng giữa tháng Hai, Đức Giám Mục của tôi đã hứa sẽ cho tôi một cha phó người bản xứ. Như vậy chúng tôi sẽ có hai người cùng làm việc và sẽ có hai người cùng sốt rét. Như thế sẽ thấy được an ủi hơn.

Cám ơn Jeannot vì 100.000 nụ hôn mà anh ấy gửi cho tôi. Tôi chưa bao giờ nhận một lúc nhiều như vậy. Tôi gửi lại cho anh ấy 5 lần hơn thế và nhờ anh phân phát cho Bố, Mẹ, Paillet và Dédé. Hôn tất cả với rất nhiều âu yếm.

Ký tên, JEAN.

Thư cho ông cụ thân sinh

Thư cho người cha của ngài được viết trong thời kỳ ở Sài-gòn còn chiến tranh. Marguerite Cassaigne chính là bà vợ kế của ông cụ thân sinh.

Tòa Giám Mục Sài-gòn 180,

Phố Richaud, điện thoại : 20.828

Sài-gòn, ngày 30 tháng 3 năm 1948

Bố thân yêu,

Con viết thư cho Bố sau ngày Lễ Phục Sinh rất đẹp ở Sài-gòn : những nghi thức đẹp đẽ với sự tham dự của rất đông giáo dân. Lễ nào ở Nhà Thờ Chính Tòa cũng hầu như chật kín người đủ loại, đủ chủng tộc và màu da Á châu đứng kề sát nhau ; trong khi đại bác thỉnh thoảng lại nổ và trời rất nóng, khí hậu mùa xuân của chúng con là như vậy đó. Ở đây người ta cảm nhận được một sự đổi mới Đức Tin. Con càng thấy điều ấy trong những lần kinh lý ban Phép Thêm Sức, mà con vừa làm ở vùng ngoại ô Sài-gòn. Ở những nơi đó, người ta ghi nhận một phong trào trở lại đạo to lớn rất khích lệ. Quả là từ hai năm nay, dân số Sài-gòn đã tăng gấp đôi. Theo kết quả cuộc điều tra dân số vừa rồi, thực hiện vào tháng hai này, thì dân số Sài-gòn là 1.175.000, trong đó có 16.000 người Pháp, 800.000 người Việt, 300.000 người Hoa và số còn lại gồm đại biểu của mọi sắc dân vùng Viễn Đông. Tuần qua, lần đầu tiên kể từ khi con từ Pháp trở lại, con đi tới một tỉnh cách Sài-gòn 70 cây số, bằng xe hơi của con, nhưng lại có xe bọc thép vây quanh, trên một con đường bị chiến tranh tàn phá và hầu như ở mọi khúc quanh đều có lô-cốt trang bị súng máy canh giữ. Đi kiểu này chẳng thích thú chút nào, nhưng không thể làm gì khác hơn.

Hôm qua, thứ hai tuần bát nhật Phục Sinh, con đã đi ban phép thêm sức trong vùng năm ngoái chưa giải quyết, một góc tồi tệ nhất của vùng ngoại ô, một giáo xứ Việt-Nam lớn ở phía cảng biển. Cho tới bấy giờ, cái góc ấy vẫn còn được bình định rất tốt. Hôm qua, mọi sự diễn ra tốt đẹp, chẳng cần có lính tráng gì hộ tống. Sau nghi lễ, con còn được mời uống sâm-banh do các Giáo Dân đãi và đó là lần thứ ba trong hai ngày, người ta tiếp đón con bằng sâm-banh, bởi vì người Việt Nam cho rằng không thể tiếp một người Pháp, mà không đãi sâm-banh. Cũng giống như trong các buổi tiếp tân chính thức và các Giáo Dân làm như vậy khi họ đón tiếp Giám Mục.

Ồ, Bố cứ yên tâm, không phải trong rừng đâu, mà trong các Giáo Xứ ở thành phố và vì từ khi trở về lại, con đi ban thêm sức trong tất cả các Giáo Xứ ở Sài-gòn và vùng ngọai ô, khắp nơi con đều uống lọai rượu nước ta, một điều rất tuyệt cho bệnh sốt rét. Thứ năm tới, và, than ôi, điều ấy xảy ra quá thường xuyên, sẽ lại có một buổi tiếp tân dành cho chính phủ Nam Kỳ, rồi lại... Sâm-banh. Chẳng có tuần nào mà con không bị buộc phải xuất hiện và trong khi ấy, cái chiến tranh kỳ khôi vẫn tiếp tục, gây ra chết chóc thương tâm.

Ôm hôn Bố thật mạnh và cả Marguerite nữa, Bố yêu dấu.

Ký tên, JEAN của Bố.

Thư gửi Marguerite Cassaigne (bà kế mẫu)

Sài-gòn, ngày 9 tháng 6 năm 1953

Marguerite thân yêu,

Con vội trả lời thư Dì của viết ngày 3 tháng 6. Con vẫn luôn rất bận bịu, nhưng có những thời kỳ mà con chậm trả lời các thư tín nhận được, ấy là khi con đi kinh lý nhiều ngày và lúc về nhà, nhìn thấy một đống thư, đúng là khổ hình. Trong tháng 5 và đầu tháng 6, con đã đi hàng trăm cây số trên các con đường của Miền Nam Việt Nam, đáng kể nhất là rất nhiều lần đi ban Bí Tích Thêm Sức ở Miền Tây và vùng giáp ranh Đồng Tháp Mười, trong các cộng đoàn Công Giáo ở đó các tín hữu tụ tập lại, nhờ được bình định an ninh.

Con giữ được một kỷ niệm êm đẹp về một lần đi kinh lý vào cuối tháng năm, lúc con thấy lại Đức tin thật sống động của hàng ngàn người từ lâu bị bỏ rơi. Con cũng giữ một kỷ niệm “cháy bỏng, khát khao”, vì nhiệt độ như đang ở sa mạc Sahara, nhất là tại một Giáo Xứ mà con ban Thêm Sức cho 350 người vào lúc hai giờ rưỡi chiều, trong một Nhà Thờ đông nghẹt, thắp vô số đèn cầy, rất nhiều đèn sắp thành dãy trên bàn thờ và nhiệt độ hẳn phải dao động trong khoảng 45^oC. Con đã chọn giờ này, vì sau nghi lễ kéo dài 2 tiếng đồng hồ, con sẽ còn phải đi 120 cây số bằng xe hơi và vì con đường ban ngày được canh gác, song ban đêm không được đi lại sau 18 giờ 30. Mặc dù nóng sốt, mọi sự diễn ra tốt đẹp.

Thưa Dì Marguerite yêu dấu, xin Dì hãy tha lỗi cho con vì